Maart 2005

Van wie is:

Het gaat goed met de wereld. We nummeren onze oorlogen al.

Ik weet wel haast zeker dat ik deze uitspraak niet zelf heb bedacht, maar ik kan niet traceren waar hij vandaan komt.

Hier moest ik aan denken, toen ik vanmorgen de brandlucht inademde die Nederland bedekte. Enerzijds de geur van zeer oude, heidense vuren die van Scandinavië tot Oostenrijk worden gebrand, anderzijds de stank van de brandstichting in de school in Uden. Paasvuren.

Huntington brief

Ook dacht ik aan Huntingtons' Clash of Civilizations uit 1993. De grove interpretatie van dat artikel vertelt hoe The West in conflict zal geraken met de rest van de wereld. Een conflict dat vooral geboren is uit het verschil in macht en welvaart.

De observaties die Huntington doet, om tot zijn conclusies te komen, zijn niet moeilijk zelf te maken. Toch heb ik moeite met zijn conclusies. Ik heb dan ook het immense voordeel dat de beschavingen al weer een ruime decade zijn voortgeschreden sinds Huntington zijn tekst schreef. Daarmee ben ik in staat om zowel de observaties als de conclusies te relativeren en nuanceren.

Geschiedenis neemt namelijk een andere koers dan Huntington doet geloven. Wat mij betreft zijn bovendien de motieven die hij geeft voor de uiteindelijke botsing der beschavingen, onjuist.

Één van de bewegingen in naties en staten die Huntington voorziet, is het uiteenvallen van relatief kunstmatige eenheden, zoals de landen in de Sovjetunie en in bijvoorbeeld Joegoslavië. En dat is gebeurt. Bravo. Één-nul voor Huntington.

Toch waag ik te zeggen dat hij met zijn ultime conclusie, ongelijk heeft. De argumenten die hij aandraagt¹⁾ om te zeggen dat

The clash of civilizations thus occurs at two levels. At the micro-level, adjacent groups along the fault lines between civilizations struggle, often violently, over the control of territory and each other. At the macro-level, states from different civilizations compete for relative military and economic power, struggle over the control of international institutions and third parties, and competitively promote their particular political and religious values.

Bron: Clash of Civilizations - full text

Huntington laat de conflicten in de moderne Westerse wereld een bepaalde thematiek volgen: volkeren, Koningshuizen, staten, ideologieën. De jongste ontwikkeling is volgens hem het conflict tussen beschavingen. Daarmee worden alle eerdere conflicten op één hoop geveegd: interne conflicten binnen de Westerse beschaving.

Huntington herkent naast de Westerse beschaving nog zeven andere beschavingen:

• Confusiaans,
• Japans,
• Islamitisch,
• Hindoestaans,
• Slavisch-Orthodox,
• Zuid-Amerikaans,
• Afrikaans

Hij betoogt dat ieder individu op de wereld zich uiteindelijk tot één van deze beschavingen zal rekenen en daarmee de grootste gemene deler met een beschaving heeft gevonden. Groter dan deze beschavingen bestaat niet. Mensen zullen ultimo verdedigen wat zij tot hun beschaving rekenen. Staten zullen op dezelfde manier acteren. Daar waar de beschavingen elkaars buren zijn, kunnen de spanningen oplopen tot uitbarstingen van geweld. En dat zal uiteindelijk ook gebeuren.

Het ongelijk van Huntington

Ik vind dat Huntington denkfouten maakt. Wellicht blijkt uit andere publicaties dat hij die niet maakt, maar dan is zijn betoog in het artikel Clash of Civilizations niet zelfdragend.

Fouten in het betoog

De eerste fout is dat hij vrijelijk regio, religie en ras door elkaar gebruikt om beschavingen te definiëren en te begrenzen.
Naar mijn mening kunnen regio, ras en religie samenkomen in een beschaving maar zijn het andere noemers, niet te gebruiken in één vergelijking. Daarbij denk ik aan de Ethiopische joden bijvoorbeeld, of Iranse Ariërs, christenen.

De tweede fout die Huntington maakt, betreft de bandbreedte waarvan hij zich bedient, om de entiteiten micro en macro in zijn betoog te definiëren. Micro is op z'n kleinst een gemeenschap, grenzend aan een andere gemeenschap. Macro is op z'n grootst een natie of groep staten binnen één van de beschavingen die hij herkent en benoemt.
Daarmee gaat hij voorbij aan de entiteit van het zelfstandige individu die eventueel de entitiet 'mensheid' als ultime groep ziet waar hij of zij zich toe rekent. Dat gaat beide ver voorbij de grenzen die Huntington stelt.

De derde fout die hij maakt, en één die in mijn ogen onvergeeflijk is, is dat hij nergens probeert om het Westers paradigma op geschiedenis en de contemporaine vraagstukken te overstijgen, noch de engte van de eigen tijd probeert aan te vullen met lessen die zijn te trekken uit andere tijden.
Als je, zoals Huntington doet, de rise and fall of civilizations probeert te bevatten en verklaren voor de huidige tijd, kan het niet genoeg zijn uitsluitend te kijken naar de geboorte van de eigen beschaving.

Waarnemen vanuit een ander perspectief

Tot slot gaat hij uit van de absolute waarde van de zes waarnemingen waarop hij zijn betoog baseert. Die waarnemingen hebben echter in het geheel geen absoluut karakter. Ik kan een aantal er van eenvoudig vervangen:

1. Overeenkomsten tussen beschavingen zijn niet alleen werkelijk; ze zijn basaal;
   In de kern zijn de overeenkomsten tussen de wereldgodsdiensten bijvoorbeeld (terug te brengen tot 'Gij zult niet doodslaan' en 'Gij zult niet begeren wat van een ander is'.), vele malen groter dan de verschillen.
2. De wereld wordt groter en complexer;
   Als je alleen al af gaat op de hoeveelheid nieuws, de hoeveelheid onderwerpen waar mensen tegenwoordig kennis van moeten hebben, het toenemend aantal volumes van een gedrukte Winkelerprins, het toenemend aantal delen van de dikke Van Dale, het aantal nieuwszenders, is de toenemende complexiteit zichtbaar.
3. De altijd lopende moderniserings- en veranderingsprocessen bieden mensen onder andere aansluiting met nieuwe identiteiten of zelfs de ruimte om de eigen identiteit te creëren naar eigen inzichten;
   Het was vroeger ondenkbaar dat een christen Boeddhist werd, bijvoorbeeld. Niet zomaar een beetje ondenkbaar, maar werkelijk volkomen onvoorstelbaar.
4. De waardering van mondiale waarden en wijsheden is op gang gekomen, door de ontsluiting van eeuwenoude bibliotheken wereldwijd en de niet aflatende nieuwsgierigheid van de mens;
   Tot nu toe hebben culturele uitwisselingen altijd economische gevolgd. Met de zijderoute en het buskruit, kwam ook een glimp van confusiaans denken in de Westerse wereld terecht, bijvoorbeeld. Die 'cultuur volgt het door economische motieven geëffende pad' wet is niet beperkt tot de moderne geschiedenis of tot de Westerse wereld, maar is vele malen groter en ruimer. Barnsteen kralen in een Zwitsers graf uit de bronstijd is waar ik aan denk. Of een uit been gesneden 'Venus', prehistorisch, die honderden kilometers van de plaats van vervaardiging is teruggevonden in een contemporaine grondlaag.
   Door de globalisering van de economische activiteiten is het fenomeen 'handelsroute' vervangen door een complex, hecht en dicht netwerk van handelsrelaties. Een netwerk via welk niet alleen geld, zaken en diensten van eigenaar verwisselen, maar via welke aderen en adertjes met al dat geld, die zaken en die diensten ook uitingen van cultuur en beschaving worden uitgewisseld, gedragen bovendien door de escalerende ontwikkeling van communicatie en informatiemogelijkheden.
5. Door toenemende kennis over de kern van de verschillende culturen, neemt ook het begrip voor elkaar toe, waarmee verschillen niet langer aanleiding hoeven te zijn tot hoog oplopende conflicten;
   Het denken in 'wij' en 'zij' benadrukt tegenstellingen alleen, zolang onkunde en onbegrip angst kunnen voeden. Wederzijds begrip leidt in het algemeen tot wederzijds respect. Zo konden de 'Moren' een prima leven leiden in het Spanje van de zestiende eeuw. De Christenen hadden een relatief veilig bestaan onder Salahadin in de tijd van de tweede grote Kruistocht op Jeruzalem.
   De toenemende ontsluiting van kennis leidt mede tot fascinatie bij sommige mensen, voor culturen en beschavingen. Zij schrijven er over. Zij lezen er over. Zij praten en discussiëren er over. Voedingsbodem voor visies, evoluties en groei.
6. Door het nakende einde aan de economie die is gefundeert op fossiele brandstoffen, is de noodzaak tot een mondiale inspanning evident en urgent, en deze leidt tot een globalisering van de economie die zijn weerga niet kent.
   Sinds de eerste oliecrisis begin jaren zeventig van de vorige eeuw, heeft de huidige economie haar kwetsbaarheid ervaren. Een werkelijk onaangename ervaring, die ze niet licht zal vergeten en die een voorbode was, van wat komt: brandstofprijzen van vier euro de liter (Wat zeg ik? zes! Wat? Zeventien euro de liter al), gevolgd door een volledige ineenstorting van de belangrijkste pijler van de huidige economie.
   De gezamenlijke inspanning zal gericht zijn op alternatieven, op oplossingen. Enerzijds het energieefficiënter maken van bestaande processen. Anderzijds door alternatieve energiebronnen (verder) te ontwikkelen, zoals kernenergie, natuurlijke bronnen (zon, waterkracht, vulcanische activiteit, windkracht) en waterstof/brandstofcellen.

Waarnemingsparadox ontraadseld

Zijn de waarnemingen die Huntington in 1993 presenteerde, onjuist? Welnee, hij heeft enkele rake typeringen op papier gezet toentertijd, die grotendeels niets van hun geldigheid hebben verloren.

Is wat ik nu zojuist tegenover zijn waarnemingen heb geplaatst, onjuist dan? Nee, ook niet. Mijn zes observaties die diametraal staan ten opzichte van die van Huntington zijn toetsbaar en hebben hun geldigheid, of zullen die gaan krijgen.

Het grote verschil tussen dit betoog, wat u nu leest, en het betoog van Huntington is niet alleen meer dan een decennium aan ontwikkelingen, maar ook dat ik ruimte wil creëren voor andere paradigma's dan alleen het Westerse Technische en Economische perspectief. Ik ga daarbij niet uit van wat er te verliezen is bij een eventuele verandering of zelfs teloorgang van de Westerse beschaving, maar ik ga uit van wat er te winnen is bij het adapteren aan vele cultuurinvloeden van welke herkomst dan ook.

Huntingstons' betoog stevent inderdaad af op een Clash of Civilizations, onontkoombaar en een ijzeren logica volgend. Hij heeft daartoe zorgvuldig een perspectief gekozen en de betrokken entiteiten gekaderd. Hij is daar zo absoluut in, dat ik me uitgedaagd voelde om aan zijn inzichten te tornen.

En dat blijkt geheel niet zo moeilijk.

Ik kies voor zicht op wat je wint bij de transitie waarin de wereld, met alle beschavingen daarin, zich bevindt. Tegelijk heb ik oog voor het individu in die mondiale beweging. Mijn visie op de ontwikkelingen van de beschavingen is bovendien mede gebaseerd op de ontwikkelingen van de afgelopen tien jaar.
De snelle opkomst en neergang van de dotcom-wereld. Het uiteenvallen van Joegoslavië in een bloedige oorlog op de drempel van Europa, de fluwelen revoluties in andere landen van het voormalig Oostblok. De radicalisering van de Islam voorzover die in handen is van Moslims die geconfronteerd worden met westerse normen en waarden.
De economische klappen die Zuid-Amerika heeft doorleefd. De opkomst van China en India als arbeidsmarkten en kennisland. De niet aflatende plagen van ziekte en hongersnood die het Afrikaanse continent steeds weer in het hart raken. De conflicten die zich steeds meer op het niveau 'stammenstrijd' bevinden (met Kirgizië als recentste voorbeeld; vooraf gegaan door bijvoorbeeld Afghanistan, Georgië, Darfur).

Ik denk juist ook de invloed die een individu kan hebben op de gemoedstoestand van een heel land, van een heel volk, van een hele natie, zelfs tot buiten de nationale grenzen. Daarbij denk ik aan Pim Fortuijn, maar ook aan zijn moordenaar. Theo van Gogh en zijn moordenaar.

Één man is genoeg om een crisis te ontketenen, maar het bewaren van de vrede, vraagt inspanning van ons allen.

Willy Brandt

Bron: Standaard Modern Citaten Boek, verzameld door Gerd de Ley

Willy Brandt toonde de kracht van één man met zijn knieval bij het gettomonument in Warschauw. De schok ten goede die hij daarmee teweeg bracht, de kracht van het individu in het mediatijdperk.
Zie ook Wikipedia voor meer informatie over deze memorabele man uit de Europese contemporaine geschiedenis.

Tussenconclusie

Alleen al het feit dat aannemelijk is te maken dat de zes uitgangspunten die Huntington formuleerde, en de zes uitgangspunten die ik formuleer allemaal kunnen kloppen, toont aan dat ik gelijk ga hebben en Huntington uiteindelijk dus ongelijk heeft.

Het bestaan van paradoxen op deze schaal is niet meer dan een symptoom van de transitie waarin de wereld zich bevindt. Die moet je niet willen wegredeneren. Die moet je koesteren en bestuderen, omdat ze een indicatie zijn van de wereld die zich in de toekomst bevindt.

Identiteit

Dat wil niet zeggen dat er geen gevaarlijke tijd aan zit te komen. Of eigenlijk: dat we niet midden in een gevaarlijke tijd zitten. Wat dat betreft heeft Huntington groot gelijk.

Als je weet dat het bericht over de val van Jeruzalem en de inname van de Heilige stad door Salahadin er twee maanden over deed om Koning Richard I van Engeland te bereiken, waar hij dat nu via video conferencing live zou waarnemen, en met hem via foto en video blogs miljoenen anderen, wat zou een man als Richard I van Engeland, die in het Heilige land zijn naam Lionheart verdiende, in het huidige communicatierijke tijdperk wel niet allemaal kunnen bereiken?
Wat had Willy Brandt bereikt met zijn doordachte en weloverwogen gebaar, in een tijd zonder media, nog afgezien van de inhoudelijke waarde van de symboliek van het gebaar dat ook aan tijdgeest onderhevig is.
Wat had Salahadin kunnen doen vandaag? En wat Hitler?

Je kunt beginnen je een voorstelling te maken van de mogelijkheden, goed en afschuwelijk, door eens stil te staan bij de reacties op recente eenmansacties, zoals de moorden op eerst Pim Fortuyn en later Theo van Gogh. Beide keren één gek die 'de wereld' in angst stortte. Sinds de moord op Pim Fortuyn is het niet meer mogelijk om onaangekondigd en zonder explicite toestemming tot de toegangsdeur tot het torentje van onze Minister President te lopen. Sinds de moord op Theo van Gogh staat de School in Uden al twee maal in de brand.

Paradox van de omvang van de wereld

Mondialisering en globalisering vergen veel van een mens. Of de wereld groter of kleiner wordt, hangt helemaal af van het perspectief.
De wereld wordt in zoverre kleiner, dat ieder brokje informatie in no-time bij alle burgers op tafel ligt. Een comapatiënte in de Verenigde Staten? Wij weten hoe ze heet en binnen een paar minuten nadat de rechters in de VS uitspraak doen, zijn wij inhoudelijk op de hoogte gebracht. We weten meer van publieke figuren wereldwijd, dan van onze buren links of rechts van ons.

Anderzijds betekent dat tegelijk dat de wereld ongelofelijk groot is geworden. Mondiaal denken is de kurk waar vele markteconomieën op drijven. Wereldwijde verbonden zijn noodzakelijk om enige mate van stabiliteit te bereiken. Grensbewaking van het eigen territorium is niet langer genoeg om rust en vrede voor de eigen burgers te garanderen. De complexiteit van de wereld is enorm toegenomen, complexiteit die in je denken moet zijn verwerkt en in je handelen al weer moet zijn uitgefilterd om te blijven begrijpen wat je doet.

Een kleine wereld, krimpend, maar door de gestage toename van de complexiteit tegelijk ook de beleving van een grotere wereld, onbeheersbaar, niet te bevatten als geheel.

De paradox van de botsende denkramen

Op essentiële punten lijken religies als het Christendom en de Islam onverenigbaar. Dat geldt voor alle wereldgodsdiensten. Fundamentele verschillen liggen besloten in de eeuwen oude geschriften en de interpretaties daarvan die van generatie op generatie worden doorgegeven.

Fundamentele verschillen zijn er ook op statenniveau, in landsgeschiedenissen, in bestuursvormen en rechtssystemen. Er kan daarbij een relatie bestaan tussen staatsvorm enerzijds en verdeling van de materiële waarden over de bevolking anderzijds, maar dat hoeft niet. En als er een relatie lijkt te zijn, is dat niet zondermeer een oorzakelijk verband. Staatsvorm en verdeling van de rijkdom kunnen beide het gevolg zijn van weer andere factoren.

Religie en ideologieën hebben in sterke mate bijgedragen aan de vorming van staten zoals we die nu kennen, maar ook zaken als geografische en topografische kenmerken zijn kleuren in het palet waarmee naties opgetekend zijn.
Nederland zal nooit een groot wijnland worden. Duitsland heeft weinig te bereiken op het gebied van logistieke doorvoer van zeevracht. IJsland heeft maar een beperkte boodschap aan de nakende oliecrisis.

Wat bindt of afstoot is wat de mens zelf bepaald. Zo zijn er ook nog mensen met en mensen zonder een kleurtje. Of eigenlijk heeft ieder mens een kleurtje, maar is de ene wat donkerder dan de ander. Of heeft een andere gezichtsbouw, of heel ander haar, of geen gezichtshaar, of juist wel. Er zwerven genen rond in bepaalde volkeren, die de tolerantie voor een stof als alcohol zeer gering maken. Er zijn genen in bepaalde volkeren waardoor een bepaalde bloedgroep er niet of nauwelijks voorkomt. Er zijn volken die niet langer worden dan pakweg vijf voet. En de hele soort is opgedeeld in enerzijds mannen en anderzijds vrouwen. Al die verchillen, als dat onderscheid kan voor mensen al voldoende zijn om conclusies over anderen en over zichzelf te trekken. Daar komt geen religie of ideologie aan te pas.

Huntington heeft een goede schets gegeven van wat in de loop van de afgelopen paar eeuwen mannen tot de strijd dreef: koningshuizen, staten, ideologie, religie. Wat hij nalaat is de gemene deler te zoeken. Waarom volgen mensen een koning of andere heer in de strijd? Waarom vormen ze een staat? Waarom gehoorzamen ze een eeuwen en eeuwen oud boek?

Ik ben geen psycholoog en denk niet dat het antwoord erg eenvoudig is. Anderzijds is er een beperkt aantal standaard emoties (bang, boos, bedroefd en blij) en een beperkt aantal standaard behoeften (Maslow: fysiologische behoefte, veiligheid, saamhorigheid en liefde, achting, zelfverwezenlijking). De dynamiek waarin een mens zich beweegt is ook al niet al te complex (King: persoonlijk-individueel, interpersoonlijk-individueel/functioneel, sociaal-systemen).

Als ik een poging doe om de strijd van eeuwen te duiden kom ik nagenoeg altijd uit op angst als drijfveer op het persoonlijk en interpersoonlijke niveau, waarmee hele systemen elkaar tot waanzin weten te drijven. Angst voor verlies, angst voor beperking. De drang naar veiligheid en de behoefte aan saamhorigheid en liefde drijft individuen binnen een systeem nader tot elkaar. De bindende factor verschuift, het uitgesproken doel verschuift. De onderliggende behoefte is steeds dezelfde geweest.

En dat is zij ongetwijfeld nog.

De paradox van de individuele verschillen

Na je fysiologische behoeften, veiligheid, saamhorigheid. Achting en zelfverwezenlijking zitten dan weer vooral op het persoonlijke en interpersoonlijke niveau. Zo beweegt de groei door de piramide van Maslow van het zelf via de omgeving weer terug naar het zelf, maar is het eerste zelf puur lijfsbehoud, het laatste zelf is groei en ontwikkeling tot buiten en boven wat je al bent.

Er zit een niet te missen wijsheid in de piramide van Maslow, haast van bijbelse omvang. De zelfverwezenlijking kan niet zonder saamhorig te zijn en lief te hebben. Je moet geen twijfel hebben over je naasten en je verwanten. Je moet blind kunnen vertrouwen op je omgeving, op je sociale systeem. Dan pas kom je toe aan het mythische 'zelfverwezenlijking'.

Een religie of Maslow of een ideologie. In de kern onderschrijven ze dit allemaal. Het gaat terug op 'gij zult niet begeren wat van een ander is' en 'gij zult niet doodslaan'. Deze driften zullen je niet plagen, als je je veilig weet en geliefd, en je vol passie aan je zelfverwezenlijking kan werken.

Voor sommige denkers is bijvoorbeeld de manier waarop een religie zich uit ²⁾ slechts symptomatisch voor waar een gemeenschap die de religie aanhangt zich in ontwikkeling bevindt. Dat geldt ook voor de mate waarin religie en bijvoorbeeld (lands)bestuur geïntegreerd zijn, bijvoorbeeld omdat de seculiere monarch, het staatshoofd is alsmede de kerkvorst.

De ultime moraal is universeel. Het menselijk streven ook. De tijd dat we als soort, in groepen met stokken en stenen gooiden naar leeuwen op de Afrikaanse savanne is min of meer voorbij. De mensheid als geheel is toe aan iets nieuws. In vrede en veiligheid, deel zijnde van een warme gemeenschap, je kunnen storten op je zelfverwezenlijking, wie wil dat niet?

Parallelle werelden

In deze wereld die krimpt en groeit tegelijk, waarin de behoefte aan saamhorigheid onverminderd is, mede omdat je identiteit ook afhangt van met wie je (in een zelfverwijzend systeem) lotsverbondenheid bent aangegegaan, maar waarbij de saamhorigheid met de mensheid als geheel te abstract wordt, gaat de mens opnieuw opzoek naar zijn identiteit voorzover die afhangt van de groep waarmee hij zich identificeert, en kan daarbij twee kanten op:

Hij kan zich cosmopolitisch ontwikkelen, post-modern. Of hij kan als een generaal de vorige oorlog alsnog gaan winnen en terugvallen in oude reflexen. Daarbij de wereld inrichtend in wat hij kent en aardig vindt en wat hij niet kent of onplezierig vindt, en daarbij een hoop wij's en zij's definiëren onderweg. Dat laatste gebeurt door de jongelieden (ik mag toch hopen dat het jeugdige onverstandigheid en overmoed is) die in Uden die school affikken. Het gebeurt ook door de miljoenen die een millennia oude traditie in stand houden door de Paasvuren van vanmorgen te ontsteken.

Maar ondertussen zijn er parallelle werelden ontstaan. De buren van die Paasvuurbranders vieren een suikerfeest aan het eind van de Ramadan bijvoorbeeld.

En dat is waar Huntington zijn fout maakte. Die parallelle werelden hebben wel wat weg van de theoretische verklaring van het multidimensionale universum, waarin lengte, hoogte, breedte en tijd net meer dan een derde bepalen. Wanneer Huntington spreekt van The Fault Lines between Civilizations wijst hij op de kaart van Europa en Azië bijvoorbeeld en kan zonder aarzelen deze breuklijnen intekenen. Nee, mijnheer Huntington, nee. De fault line waar u op doelt loopt door mijn achtertuin, door mijn straat, tussen de bakker en de slager, in de tekst van de folders bij de loketten van het Gemeentehuis. Er is geen Fault Line, tenzij hij overal is.

Slotwoord

Waar Huntington zijn clash op enorm systemisch niveau plaats laat vinden, voorzie ik een clash juist op het persoonlijk niveau. Voorbeelden zijn Joegoslavië misschien, maar veel duidelijker Afghanistan, Kirchizië vandaag de dag, de Franse grote steden.

Waar Huntington zijn uiterste gevolg (een derde wereldoorlog die losbrandt tussen de grootste gevestigde beschavingen) op mega niveau laat plaatsvinden, verwacht ik een derde wereldoorlog die zich manifesteert in de vorm die we tot nu toe slechts kennen als burgeroorlog.

Ik geloof sterk dat het een realistisch scenario is, te denken dat de brandstofschaarste (eventueel in combinatie met de eerste nadelige effecten de klimatologische veranderingen die zich als trendbreuken beginnen te manifesteren) de katalysator zal zijn tot een fase waarin de mensheid als geheel zich teruggeworpen ziet naar het Maslow niveau waarin de behoefte aan veiligheid alsnog weer voorop komt te staan. Waarin men wel zal begeren wat de ander heeft, waarin men wel zal doodslaan.

Ik geloof ook sterk dat de crisis³⁾ die op ons afkomt, afdwingt dat mensen slechts nog lotsverbondenheid aangaan met wat en wie ze al kennen. Christelijk met christelijk. Boeddhist met Boeddhist. Japanner met Japanner. Blank met blank. Zwart met zwart. Het ervaren van een crisis laat zeer beperkt ruimte voor bezinning en relativering, laat staan voor onderzoeken van het onbekende. Beperken van het netwerk, zodat het beheersbaar blijft. Beheersing als basis van vertrouwen. Reflectie achterwege laten om de tijd die dat zou kosten en de dialoog slechts zoeken met wie het toch al met je eens is, zodat een vorm van saamhorigheid geen enkel risico van beschadigen loopt. Die schijn van saamhorigheid brengt immers ook schijn van veiligheid. En veiligheid is waar men naar op zoek zal zijn komende crisis.

Dit speelt zich niet af tussen culturen. Dit speelt zich af tussen individuele mensen. De derde wereldoorlog is geen Clash of Civilizations. Het is een World Wide Civil War. En hij is in Nederland ook al begonnen, bij die ene Fries die in zijn burgerlijke ongehoorzaamheid tegen Europa betoogt door toch kievitseieren te rapen. Bij die knapen die de school in Uden wederom in de brand steken.

Terzijde

Heel wat anders:

Een mopje:

Komen de Paus, de prins Rainier van Monaco en mevrouw Schiavo tegelijk bij de Hemelpoort aan ...