December 2004

Verlichting

¹⁾ De geur van kerststol, warme anijsmelk, gepelde mandarijnen, een walmende lont in een nieuwe kaars. De geur van herinneringen. Mijn eigen herinneringen aan thuis, als gezinnetje, de periode voor Kerst.
De geur van de gemeenschappelijke herinnering aan de tijd waarin de gemeenschap nog gelovig was. Wellicht niet diepgelovig, maar wel gelovig. Gelovig christelijk.

En verlicht en vrijzinnig. De Gouden Eeuw heeft Holland geen windeieren gelegd, ook wijsgerig bezien. Met de toenemende rijkdom trokken ook mensen naar Holland. Mensen die het elders minder makkelijk hadden, vonden in Holland recht van bestaan. In Holland was men gemiddeld genomen protestants, calvinistisch protestants. In schuilkerken echter, konden andere christelijke geloven steeds vrijer hun gang gaan. Synagogen bestonden openlijk.

Tolerantie

Met de instroom van Hugenoten (na eerder al de Portugese Joden) kwam ruim een eeuw na Erasmus' 'vrije wil' een nieuw denken in zwang in Holland. Spinoza en Bayle zijn exponenten van hun tijd.
In die tijd bestond de tolerantie, waar Holland (later Nederland) in later tijden steeds om werd geroemd. De Calvinistische meerderheid, ondanks Erasmus gelovend in predestinatie, vervolgde of onderdrukte de Roomse of Reformatorische Luthers of Joodse of nog weer andere minderheden niet. Niet systematisch of georganiseerd.

Natuurlijk sloegen Paapse jongens soms ferm op Calvinistische neuzen en natuurlijk prikten gereformeerde knapen met hun dolken fijn joodse jongens in hun kuiten. Dat waren schelmenstreken, zoals dorpsjeugd elkaar kan bestrijden, voetbalsupporters elkaar forse dingen toewensen en overal ter wereld door hormonen gestuurde jongemannen nou eenmaal graag met elkaar op de vuist gaan, uitgedost in de kleuren van de eigen stam.

Holland was tolerant. Zij behield die tolerantie lange tijd. Tot ruim na de Tweede Wereldoorlog. Tot in de tijd dat de geur van kerststol, warme anijsmelk, gepelde mandarijnen, een walmende lont in een nieuwe kaars de enige uitingen waren van Kerst voor een verder ongelovig gezin. Mijn kindertijd.

Multi-culturele samenleving

De afgelopen decennia is een manmoedige poging gedaan om die tolerantie te gebruiken om een multi-culturele samenleving te bouwen. Multi-cultureel. Een doel dat onmogelijk is gebleken. In een multi-culturele samenleving is het grootste gevaar dat de tolerantie van de ene cultuur onder de voet wordt gelopen door de intolerantie van de andere. Dat 'vrijheid, blijheid' omslaat in onverschilligheid. Dat de onverschilligheid van de één ruimte laat voor agressie van de intolerante ander. Erger nog, dat de intolerante ander zich uitgenodigd voelt, uitgedaagd, om agressie te gebruiken.

Laten we elkaar geen mietje noemen. De verlichte, vrijzinnige Westerse cultuur, die in Nederland nog steeds ruim de grootste verspreiding heeft, is ver verheven boven de cultuur van de Islam. De cultuur van het Westen is superieur aan die van de moslims.
Dat wil niet zeggen dat Westerlingen de betere mensen zijn. Zij hebben domweg het geluk gehad in een verlichte en vrijzinnige, geëmancipeerde omgeving en tijd te zijn geboren. Als mens zijn zij volstrekt gelijkwaardig aan iedere willekeurige andere mens, ook de Moslim.

Fouten

Maar de Westerse cultúur is werkelijk de meerdere van die van de Islam. Naast de algemeen gehanteerde tegenstellingen van het christelijke 'liefde, schuld en boete' versus het islamitische 'eer en wraak' geldt de Westerse cultuur als verlicht, vrijzinnig en geëmancipeerd. De Moslims zijn zo ver nog niet, althans, de meerderheid van de moslims is zover nog niet.

Een aantal van hen woont in Nederland. Hun cultuur is ook in Nederland. Nederland reageerde bij hun aankomst met tolerantie, wilde multi-culti. Dacht in termen van gelijkheid en gelijkwaardigheid. Politiek was het jaren lang not done om kritiek te hebben op allochtonen of op hun cultuur.

Dat is een grote fout gebleken. Door het onderwerp tot ongemakkelijk taboe te bestempelen, verwerd werkelijke tolerantie, zijnde onbevooroordeeld en zonder agressie de ander met dezelfde rechten als die jij hebt, in je nabijheid laten leven, tot verdragen en onverschilligheid. De weg van discussie om zo vooroordelen te toetsen en weg te nemen was van bovenaf afgesneden.

De onverschilligheid zette kwaad bloed bij sommige Moslims. Het verdragen liet alle ruimte voor de intolerante elementen die inherent zijn aan de Islam en liet alle ruimte voor de enkele Moslims die werkelijk intolerant bleken, onverlicht, ongeëmancipeerd, verre van vrijzinnig.
Niets aan de hand dacht onverschillig en verdraagzaam Nederland nog. We kennen dit toch ook van de fundamentalistische joden en streng gereformeerde christenen.

Dat was fout op fout. De cruciale factor die over het hoofd was gezien, is de agressie die inherent is aan sommige stromingen in de Islam. Het beginnen van een persoonlijke Jihad, domweg een eenling die uit fanatieke, religieuze overtuiging een persoonlijke oorlog begint op het moment dat hem dat geschikt en rechtvaardig lijkt, dat viel buiten ieder bestaand Westers paradigma en buiten de mogelijkheden van de Westerse perceptie.

Een tweede factor is de intolerantie die inherent is aan de Islam. Intolerant ten opzichte van andere godsdiensten of niet gelovigen. Intolerant voor hun eigen afvalligen. Intolerantie voor de verlichte en vrijzinnige aard van de Nederlander, van de Westerse cultuur.

Coëxistentie

Door de inschattingsfouten zijn afstanden ontstaan tussen bevolkingsgroepen en wonden geslagen in de Nederlandse maatschappij. De onrust is begrijpelijk toegenomen sinds de moord op Theo van Gogh. Bedreidingen van verschillende publieke spelers leidt tot een notie van onveiligheid bij de autochtone Nederlanders.

Die uiten zich voor het eerst sinds lange tijd kritisch over allochtonen en zijn daarbij niet mild. Inmiddels is het zo ongewoon en onwennig om allochtonen of de Islam of in één adem beide te bekritiseren, dat er geen echt debat op gang komt. Discussies eindigen al heel snel in patstellingen, omdat de deelnemers in extremen zijn gevlucht nog voor er goed en wel een beschaafd gesprek op gang kwam. Wellicht ook omdat de media gek zijn op deelnemers die zich sowieso al in die extremen bevinden.

Daar laveert de politieke orde tussendoor. Nauwelijks hoor je diepgang, debat, overtuiging van de regering of uit de Tweede Kamer komen. De geur van warme anijsmelk en gepelde mandarijnen hangt in de lucht, maar de geest is nog niet teruggekeerd.

Vooralsnog moeten de bevolkingsgroepen eerst maar eens een afkoelperiode in acht nemen. Een poosje domweg vreedzaam naast elkaar leven. Coëxistentie zonder aan te dringen op interactie. Dat zal moeilijk genoeg zijn en kan alleen als we hard optreden tegen een ieder die de rust verstoort. Maar het is broodnodig, want als we wat afstand nemen en wat rust, kunnen we beter naar elkaar kijken dan we nu kunnen. En naar onszelf.

Samenleven

Later, als iedereen weer tot rust is gekomen, kan Nederland haar tolerante volksaard gebruiken om het sinds decennia uitgestelde debat alsnog aan te gaan. Vanuit de superieure cultuur, verlicht en vrijzinnig en geëmancipeerd, kan Nederland zich geen onverschilligheid veroorloven immers. Zij heeft een verantwoordelijkheid richting andere culturen. Vreedzame coëxistentie is niet genoeg.
Tolerantie is wel het zonder vooroordelen kunnen kijken naar iemand met andere denkbeelden en andere waarden en normen, maar niet het onverschillig zijn tegenover regelrechte onderdrukking of discriminatie van hele groepen mensen, zoals vrouwen of homoseksuelen.

In een superieure cultuur kunnen tolerantie en verantwoordelijkheid niet zonder elkaar. Geen vervolging, geen onderdrukking, geen haat. Wel een erkenning van de verschillen en een gestage emancipatie daar waar dat nodig is. Na het mislukte multi-culturele experiment en een verplichte pauze middels coëxistentie, kunnen we dan eindelijk eens gaan samenleven.

Jaarlijks kerststol, anijsmelk, kaarsen. Bij mij thuis dan. En verder bij wie wil. Nu en over enkele jaren nog steeds.