December 2004

Denken en dialoog

Overal ter wereld zijn mensen bezig met 'zijn'. De vraag waarom de mens er is, wat het doel van leven is, waarom jij er bent (op individueel niveau) stelt iedereen zich ergens in zijn of haar leven. En die vraag verschilt niet zo sterk per cultuur. Het antwoord wel.

Dat is dan ook terug te vinden op het internet. Op Usenet zijn discussiegroepen over religie, filosofie en cultuur legio. Enkele Nederlandstalige groepen hierover zijn:

• nl.filosofie, waarin uitgebreide filosofische discussie worden gehouden, maar het is niet nodig diep filosofisch geschoold te zijn om je er mee te kunnen bemoeien
• nl.religie, waarin een goed gesprek over religieuze kwesties het doel is
• nl.spiritueel, een nieuwsgroep waar religie en spiritualiteit gekoppeld worden
• nl.burgerrechten, niet echt heel juridisch georiënteerd
• nl.politiek, met een sterke links-recht polemische inslag
• soc.culture.netherlands, waarin vooral discussies over multi-culturele vraagstukken worden uitgeknokt

De eerste drie zijn vrij serieus en specialistisch. De laatste drie zijn breed en enkele deelnemers aan discussies hebben zeer uitgesproken meningen. In combinatie met elkaar en eventueel andere groepen (het niet-Nederlandstalige deel van Usenet kent ook wijsgerige en religieuze groepen uiteraard) geven ze veel stof tot nadenken, als je daar behoefte aan hebt en belangstelling voor hebt.
Enkele relevante niet-Nederlandstalige groepen zijn bijvoorbeeld te vinden via:

• alt.religion, een hiërarchie op Usenet waarin alle bekende en onbekende godsdiensten en varianten hun plekje hebben gevonden om bediscussieerd te worden
• soc.culture, de Usenet hiërarchie waarin culturen wereldwijd hun plek hebben, al is dat vaak opgehangen aan nationaliteiten en niet echt aan culturen

Heel veel informatie uit heel veel verschillende invalshoeken dus. Stof tot nadenken.

Bezinning

Want met al die informatie die beschikbaar is en de verschillende discussies die je hebt gevoerd, komt er een moment dat je je gaat bezinnen op jouw levensvisie.

Mijn persoonlijke filosofie is heel eenvoudig. Ik heb eigenlijk maar twee uitgangspunten:

• Ik besta alleen in relatie tot 'de ander'.
• Er is niets na de dood.

Er is niets na de dood.

Om met het tweede te beginnen, 'Er is niets na de dood', ik denk dat het bestaan zeer eindig is. Als je dood gaat, ben je echt weg, op, uit, over, het doek is gevallen.

Miljarden mensen geloven wel in een hiernamaals of in reïncarnatie of in 'iets'. Zelfs veel mensen die niet belijdend godsdienstig zijn, kunnen er rotsvast van overtuigd zijn dat er een leven na de dood is.
Sommige mensen zien in het blote feit dat de groep believers zo ontzagwekkend groot is voldoende bewijs dat er dan ook wel iets moet zijn. Want hoe kunnen miljarden zich vergissen?

Ik ga er van uit dat de overtuiging dat er een hiernamaals is (of welke vorm van eeuwig leven dan ook) zeer geruststellend is. Zeker in combinatie met een godsdienst waar een eeuwig leven de beloning is mits je goed hebt geleefd, krijgt de mens een grote houvast. De godsdienst schrijft voor hoe je moet leven en als je dat doet leef je na je dood eeuwig in vrede (of ideeën van gelijke strekking).

Godsdienst is iets dat de mensheid als zodanig nodig heeft of heeft gehad om zijn wereld te verklaren en om de willekeurigheid van het individuele leven en de potentieel volkomen nutteloosheid er van, af te weren.

Mensen die religieus zijn, hebben ergens in hun leven de keuze gemaakt dat te zijn en hoeven daarna hun gangen uitsluitend nog te toetsen aan de voorschriften van hun geloof. Iedere keuze (en dus ook de verantwoordelijkheid daarvoor) is ultimo terug te voeren op hun geloof en geloofsvoorschriften. Iedere verleiding is in principe te weerstaan, omdat toegeven het risico inhoudt dat je je eeuwig leven verspeelt of vergalt. En wie wil dat nou?

Zeer veel oorlogen zijn begonnen om religieuze motieven. Nog steeds slachten mensen elkaar af uit godsdienstige overtuiging. Alleen daarom al twijfel ik aan de legitimiteit van godsdienst an sich.
Daarnaast vind ik een bestaan na de dood onverklaarbaar en ongeloofwaardig. Ik denk dat het wezen van de mens geheel verweven is met zijn fysieke voorkomen en dat dat wezen van een individu verdwijnt op het moment dat het fysieke voorkomen sterft en het wezen niet meer tot uitdrukking kan brengen.

Voor er wetenschap was en wetboeken, was de wereld een zeer magische. Een godsgeloof verklaarde het bestaan en hield mensen bovendien in het gareel met als worst 'het eeuwige leven'. De vroege mens met zijn groeiende intellectuele vermogens, stelde zich vragen over zijn bestaan als zodanig en in zijn omgeving, en legde de antwoorden initieel bij een hogere macht. Zelfs Einstein nog vond dat God niet dobbelt.
Godsdienst is heel aantrekkelijk. Het biedt richting, zekerheid, gemeenschap en verklaart wat nog buiten onze vermogens te verklaren ligt.

Als je niet gelooft in een hogere macht of in een leven na de dood, waar komen dan je morele waarden vandaan?

Ik besta alleen in relatie tot 'de ander'

Een vraag de me lang heeft bezig gehouden. Hoe kom ik aan mijn waardenpatroon en waarom houd ik me daaraan?

Het antwoord op beide vragen is hetzelfde: mijn omgeving. Mijn overtuiging is dat ik alleen maar besta in relatie tot andere mensen. In de andere mensen zie ik mezelf terug, mijn gedrag gespiegeld. Alleen door de ander kan ik mezelf zijn.
Dat betekent dat ik bewust een relatie aanga me de mensen in mijn omgeving. Dat wil niet zeggen dat ik iedereen even graag mag. Ik ken heus wel een paar lieden die ik ongelofelijke klootzakken vind.
De crux is het samen zijn. Ook door iemand een klootzak te vinden, zie ik wie ik zelf ben.

Ik leef relatief autonoom. Toch besta ik niet zonder de ander, zonder een relatie aan te gaan met de ander. Om dat te kunnen zal ik me moeten afvragen wat de ander wil, waar hij behoefte aan heeft, wat hij niet wil ook. De relatie die ik aanga me de ander is normstellend voor mijn gedrag.

Veel van de normen en waarden die ik als basis gebruik om mijn relatie met de ander vorm te geven, komen uit diezelfde omgeving. Opvoeding, school, cultureel gedachtengoed, sociale omgang en omgevingen. Alles heeft bijgedragen en draagt nog steeds bij aan mijn basispatroon van normen en waarden.

Autonomie en verantwoordelijkheid

Anders dan een religieus persoon kan ik me niet verlaten op een duidelijke richtlijn voor hoe ik zou moeten leven. Anders dan een religieus persoon kan ik niet rekenen op een eeuwig durende beloning voor een leven 'in het geloof'. Anders dan een religieus persoon kan ik niet de verantwoordelijkheid voor mijn handelen afwijzen door die in een geschrift te leggen of bij een voorganger.

Ik ben geheel onafhankelijk en zelfstandig denkend en geheel verantwoordelijk voor mijn eigen handelen. De keuzes die ik maak, baseer ik op mijn kennis over mijzelf en mijn omgeving.

Tegelijk wordt mijn autonomie beperkt door bewust een afhankelijke positie in mijn omgeving in te nemen. Ik verbind mijn bestaan aan de relatie die ik aanga met de ander. Juist die afhankelijkheid betekent dat ik mijn verantwoordelijkheid voor mijn handelen bloedserieus neem.

Onderzoeken en spelen

Ik ben niet geboren met deze visie en overtuiging. Ik ben er in gegroeid. Door te lezen, na te denken, er over te praten en discussiëren. Door steeds weer mijn beleving, gevoel, beelden en ratio te toetsen aan elkaar en aan die van anderen.

Ik zeg niet dat het de perfecte omgeving is om je visies te vormen of bij te schaven, maar de discussiegroepen in Usenet die ik helemaal aan het begin van deze blog entry noemde, geven de gelegenheid om materie die je voor bekend hield, eens te zien door andermans ogen en zo te spelen met je eigen overtuigingen en ze nog eens grondig te onderzoeken.

Waarschuwing vooraf: een boek of krant is een stuk genuanceerder . Have fun.